Lời khai thị cho cha mẹ lúc lâm chung theo lời Phật dạy

Lời khai thị cho cha mẹ lúc lâm chung là những lời nhắc nhở nhẹ nhàng giúp cha mẹ đang ở những ngày cuối đời bớt lo lắng, buông xuống những điều còn vướng mắc và giữ tâm an ổn. Trong Phật giáo, sự trợ niệm và khai thị lúc lâm chung không nên làm người sắp mất thêm sợ hãi hay tiếc nuối, mà quan trọng là giúp họ trở về với chánh niệm, với niềm tin nơi Tam Bảo và nhìn sự sống, cái chết trong ánh sáng của vô thường.

Trong kinh điển Phật giáo, có một câu chuyện rất gần gũi với hoàn cảnh này: Kinh Cha Mẹ của Nakula – Tăng Chi Bộ Kinh, AN 6.16. Khi cha của Nakula bị bệnh nặng, mẹ của Nakula đã ở bên cạnh và khuyên chồng đừng để tâm mình chìm trong lo lắng, ái luyến. Đức Phật sau đó khen ngợi bà vì đã có lòng từ mẫn, muốn đem lại lợi ích và hạnh phúc cho chồng.

1. Lời khai thị quan trọng nhất: Đừng để tâm còn quá nhiều lo lắng

Khi cha mẹ gần cuối đời, điều khiến các cụ khó buông xuống đôi khi không phải chỉ là nỗi sợ cái chết, mà còn là những người con, gia đình, tài sản và những việc chưa hoàn thành.

Trong Kinh AN 6.16 (hay Nakulapitusutta – Kinh Cha của Nakula), mẹ của Nakula nói với chồng:

“Thưa Gia chủ, chớ có mạng chung với tâm còn mong cầu ái luyến.”

Bà nhắc lại rằng người chết với tâm còn đầy lo lắng, ái luyến sẽ chịu nhiều khổ đau. Sau đó bà lần lượt tháo gỡ những điều mà chồng có thể đang lo nghĩ: ai sẽ nuôi con, ai sẽ chăm sóc gia đình, chuyện đời sống sau khi ông qua đời và việc tu học của bà.

Đây là một bài học rất sâu sắc cho người con khi ở bên cha mẹ lúc lâm chung.

Thay vì nói:

“Ba/mẹ đừng chết.”

“Ba/mẹ phải cố lên.”

“Ba/mẹ bỏ con thì con biết làm sao?”

người con có thể nhẹ nhàng nói:

“Ba/mẹ đừng lo cho chúng con nữa. Những việc còn lại trong gia đình, chúng con sẽ cùng nhau lo liệu. Ba/mẹ hãy yên tâm nghỉ ngơi và giữ tâm mình thật nhẹ nhàng.”

Đây không phải là lời được trích nguyên văn từ kinh, mà là lời khai thị được biên soạn dựa trên tinh thần AN 6.16.

2. Hãy giúp cha mẹ buông xuống những người thương

Tình thương giữa cha mẹ và con cái là tình cảm rất sâu đậm. Chính vì vậy, vào lúc cuối đời, người sắp mất có thể đau lòng vì nghĩ rằng mình sẽ phải rời xa con cháu.

Trong câu chuyện về gia đình Nakula, người vợ không để chồng tiếp tục lo lắng về những gì sẽ xảy ra sau khi mình qua đời. Bà khẳng định rằng gia đình vẫn có thể được chăm sóc và bản thân bà vẫn tiếp tục sống đời sống tu học.

Người con có thể dựa vào tinh thần ấy để nói với cha mẹ:

“Ba/mẹ hãy yên tâm. Chúng con thương ba/mẹ và biết ơn ba/mẹ. Những gì ba/mẹ đã làm cho chúng con, chúng con luôn ghi nhớ. Ba/mẹ không cần phải lo cho chúng con nữa.”

Nếu cha mẹ còn điều gì muốn nói, hãy để cha mẹ nói.

Nếu cha mẹ còn điều gì muốn dặn dò, hãy lắng nghe.

Đừng vội nói rằng “Ba/mẹ đừng nói nữa”, cũng đừng cố kéo cha mẹ trở lại với những chuyện của đời sống thường ngày.

Đôi khi, điều người sắp ra đi cần nhất chính là biết rằng những người ở lại đã có thể tiếp tục sống mà không cần họ phải mang theo sự lo lắng ấy.

3. Nhắc cha mẹ trở về với Tam Bảo

Trong Phật giáo, niềm tin chân thành nơi Phật, Pháp và Tăng là một nền tảng quan trọng đối với người tu học.

Kinh Giáo giới Cấp Cô Độc – MN 143 kể rằng khi cư sĩ Cấp Cô Độc đang bị trọng bệnh, Tôn giả Xá-lợi-phất đến thăm và hướng dẫn ông thực tập không chấp thủ vào mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không chấp thủ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không chấp thủ thọ, tưởng, hành và thức.

Đây là một trong những trường hợp khai thị cho người bệnh nặng rất quan trọng được ghi lại trong kinh.

Tuy nhiên, đối với một người cha hoặc người mẹ đang yếu, không phải lúc nào cũng thích hợp để đọc một bài pháp dài và sâu.

Người thân có thể nói thật ngắn:

“Ba/mẹ hãy nhớ đến Đức Phật. Những điều gì cần buông thì mình nhẹ nhàng buông xuống. Ba/mẹ không cần phải lo nghĩ thêm nữa. Nếu ba/mẹ có thể, mình cùng niệm Phật thật nhẹ nhàng.”

Nếu cha mẹ vốn tu theo pháp môn Tịnh Độ và có thói quen niệm danh hiệu Phật A Di Đà, gia đình có thể cùng niệm “Nam mô A Di Đà Phật” với nhịp chậm, đều và nhẹ.

Điều quan trọng là không ép buộc người bệnh phải niệm theo một cách mà họ không quen thuộc.

4. Khai thị về sự buông bỏ

Trong MN 143, lời dạy dành cho Cấp Cô Độc đi rất sâu vào sự không chấp thủ.

Tôn giả Xá-lợi-phất dạy:

“Tôi sẽ không chấp thủ con mắt, và tôi sẽ không có thức y cứ vào con mắt.”

Rồi tiếp tục với tai, mũi, lưỡi, thân, ý và những đối tượng được nhận biết. Cuối cùng, lời dạy mở rộng đến những gì được thấy, được nghe, được cảm thọ và được nhận thức.

Tinh thần ấy có thể được diễn đạt thành lời khai thị đơn giản hơn cho cha mẹ:

“Ba/mẹ không cần phải giữ lại điều gì nữa. Những gì đã đi qua thì để cho nó đi qua. Những gì còn ở lại, chúng con sẽ tiếp tục. Ba/mẹ chỉ cần giữ tâm thật nhẹ nhàng.”

“Thân này đã mệt rồi, hãy để thân được nghỉ. Những điều thương, những điều lo, những chuyện được mất… mình từ từ buông xuống.”

Đây là lời biên soạn để trợ niệm, không phải nguyên văn kinh.

5. Không nên khiến cha mẹ thêm tiếc nuối

Có một điều người thân thường vô tình làm khi cha mẹ sắp mất: khóc quá nhiều trước mặt cha mẹ và liên tục nói về sự chia ly.

“Ba ơi, ba đừng bỏ con.”

“Mẹ ơi, mẹ phải cố sống với con.”

“Con không thể sống thiếu mẹ.”

Những lời ấy xuất phát từ tình thương, nhưng nếu người sắp mất đang cố gắng buông xuống, chúng có thể khiến tâm họ càng thêm lưu luyến.

AN 6.16 đặc biệt nhấn mạnh việc không để người sắp chết mạng chung với tâm còn mong cầu, ái luyến.

Vì vậy, thay vì níu giữ, người con có thể nói:

“Ba/mẹ cứ yên tâm. Chúng con thương ba/mẹ. Ba/mẹ đã làm đủ nhiều cho chúng con rồi. Giờ ba/mẹ hãy nghỉ ngơi. Không cần phải lo cho chúng con nữa.”

Đó cũng có thể là một cách báo đáp cha mẹ trong những giờ phút cuối cùng.

6. Lời khai thị cho cha mẹ lúc lâm chung

Dưới đây là một bản lời khai thị được biên soạn từ tinh thần của AN 6.16 và MN 143, không phải nguyên văn một bài kinh:

Ba/mẹ ơi, giờ đây ba/mẹ hãy yên tâm.

Những việc trong gia đình, ba/mẹ không cần phải lo nữa. Chúng con sẽ cùng nhau chăm sóc và tiếp tục những điều ba/mẹ đã gây dựng.

Ba/mẹ đã thương yêu và chăm sóc chúng con suốt cả cuộc đời. Những gì ba/mẹ dành cho chúng con, chúng con luôn ghi nhớ.

Bây giờ ba/mẹ không cần phải lo cho chúng con nữa.

Những điều đã qua, mình hãy để cho qua. Những chuyện còn dang dở, mình cũng từ từ buông xuống.

Nếu trong lòng còn điều gì khiến ba/mẹ buồn, hãy nhẹ nhàng buông xuống.

Nếu có điều gì cần tha thứ, mình hãy tha thứ.

Nếu có điều gì cần sám hối, mình thành tâm sám hối rồi nhẹ nhàng đặt xuống.

Ba/mẹ hãy nhớ đến Đức Phật, nhớ đến những điều thiện lành mà ba/mẹ đã từng làm.

Nếu ba/mẹ quen niệm Phật, mình cứ nhẹ nhàng niệm Phật.

Nam mô A Di Đà Phật.

Không cần phải cố gắng quá sức.

Không cần phải sợ hãi.

Thân đã mệt thì để thân được nghỉ.

Tâm đã mỏi thì để tâm được nhẹ.

Chúng con ở đây bên ba/mẹ.

Ba/mẹ hãy yên tâm.

Hãy buông xuống thật nhẹ nhàng.

Nam mô A Di Đà Phật.

Nam mô A Di Đà Phật.

Nam mô A Di Đà Phật.

7. Người con nên làm gì khi cha mẹ đang lâm chung?

Nếu cha mẹ đang ở những giờ phút cuối đời, người thân có thể giữ không gian thật yên tĩnh, hạn chế tiếng khóc than và những cuộc trò chuyện không cần thiết.

Có thể ngồi bên cạnh, nắm tay nếu cha mẹ còn muốn được nắm tay, nói những lời yêu thương và biết ơn, rồi cùng niệm Phật hoặc đọc những lời kinh quen thuộc mà cha mẹ từng thực tập.

Đừng cố nói quá nhiều.

Đừng biến thời khắc cuối đời thành lúc để giải quyết những mâu thuẫn cũ.

Đừng hỏi quá nhiều về tài sản, giấy tờ hay những việc thế tục nếu không thật sự cần thiết.

Điều quan trọng nhất là giúp cha mẹ bớt lo, bớt sợ, bớt chấp thủ và giữ được tâm an ổn.

Trong AN 6.16, Đức Phật đã trực tiếp khen mẹ của Nakula vì bà đã dùng lòng từ mẫn để giáo giới và khuyên dạy người chồng đang bệnh nặng.

Đó có lẽ cũng là một hình ảnh rất đẹp về việc ở bên một người thân trong những ngày cuối đời bằng tình thương có hiểu biết.

Lời kết

Cái chết là điều không ai có thể tránh khỏi. Đức Phật dạy về vô thường không phải để chúng ta trở nên lạnh lùng trước sự chia ly, mà để học cách thương yêu mà không biến tình thương thành sự níu kéo.

Khi cha mẹ sắp rời khỏi cuộc đời này, món quà cuối cùng của người con đôi khi không phải là giữ cha mẹ ở lại bằng mọi giá.

Mà là có thể nói:

“Ba/mẹ cứ yên tâm. Chúng con sẽ ổn. Ba/mẹ không cần phải lo cho chúng con nữa.”

Rồi cùng cha mẹ trở về với một câu niệm Phật, một hơi thở nhẹ nhàng và một tâm không còn quá nhiều vướng mắc.

Nam mô A Di Đà Phật.

Nguồn kinh tham khảo: Tăng Chi Bộ Kinh, AN 6.16 – Kinh Cha Mẹ của Nakula; Trung Bộ Kinh, MN 143 – Kinh Giáo giới Cấp Cô Độc. Bản tiếng Việt được đối chiếu theo bản dịch của Hòa thượng Thích Minh Châu trên SuttaCentral.